Çocuk işçiliği, yalnızca erken yaşta çalışma faaliyeti değil; çocuğun fiziksel, zihinsel, duygusal ve sosyal gelişimini olumsuz etkileyen ve onun eğitim, oyun, dinlenme gibi temel haklarını sınırlayan bir olgu. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), çocuk işçiliğini çocuğun yaşına, gelişim düzeyine ve eğitim hakkına zarar veren her türlü çalışma biçimi olarak tanımlar. Bu çerçevede, çocuk işçiliği bir ekonomik faaliyet olmanın ötesinde, aynı zamanda bir hak ihlali ve sosyal politika sorunu olduğunu ortaya koyar.

Türkiye’de çocuk işçiliği meselesi özellikle ekonomik dalgalanmalar, gelir eşitsizliği, göç ve kayıt dışı çalışma gibi faktörlerle daha görünür hâle gelmekte. Son yıllarda çeşitli araştırma kurumlarının raporları, çocuk işçiliğinin hem sayısal hem de niteliksel açıdan derinleştiğine işaret etmekte.

İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi (İSİG) ve diğer araştırma kuruluşlarının 2024–2025 dönemine ilişkin verileri, çocuk işçiliğinin hem yaygın hem de ölümcül sonuçlar doğurduğunu ortaya koymaktadır.

• Son 12 yılda en az 770 çocuk işçi iş kazalarında yaşamını yitirmiştir.
• Ölen çocukların yaklaşık üçte biri 5–14 yaş aralığındadır, yani yasal olarak hiçbir şekilde çalışması mümkün olmayan yaş grubundadır.
• 2024–2025 eğitim öğretim yılında en az 72 çocuk işçi çalışırken hayatını kaybetmiştir.

Türkiye’de çocuk işçiliğiyle mücadelede kamu politikalarının temel sorunu, hukuken güçlü görünen çerçevenin pratikte aynı güçte uygulanamamasıdır. Devletin politika belgeleri, eylem planları ve uluslararası sözleşmelere taraf olması, çocuk işçiliğine karşı normatif bir irade ortaya koysa da bu iradenin sahadaki etkisi sınırlı kalmaktadır. Çalışma hayatının giderek daha fazla kayıt dışına kayması, özellikle küçük atölyelerde, tarımsal üretim alanlarında ve taşeron işlerinde çocuk emeğinin görünmez bir biçimde yaygınlaşmasına yol açmaktadır.

Bu durumun önemli bir boyutu, denetim kapasitesinin yapısal olarak yetersiz oluşudur. Türkiye’de iş müfettişi sayısının toplam işyeri ve sektör çeşitliliğiyle kıyaslandığında çok düşük kalması, riskli sektörlerde periyodik ve etkili bir denetimi fiilen imkânsız hâle getirmektedir. Denetim yapılmadığı sürece, çocuk işçiliği yalnızca hukuki düzeyde yasaklanmış bir norm olarak kalmakta, uygulama ise piyasanın esnekliğine bırakılmaktadır. Bu da özellikle yoksul, göçmen veya mevsimlik tarım işçisi ailelerin çocuklarını korumasız bırakmaktadır.

Son yıllarda kamu politikaları içinde en çok tartışılan başlıklardan biri MESEM uygulamalarıdır. Mesleki Eğitim Merkezleri, teorik olarak mesleki eğitimi destekleyen bir model gibi sunulsa da uygulamada çocukların düşük ücretlerle ve çoğu zaman riskli işlerde çalıştırıldığı bir düzen yaratmıştır. Eğitim adı altında yürüyen bu pratik, aslında emek piyasasının ucuz ve denetlenmeyen işgücü ihtiyacını karşılayan bir mekanizma hâline gelmiş görünmektedir. Bu tür modeller, çocuk işçiliğini azaltmak yerine daha “meşru” bir zemin yaratarak normalleştirme riski taşımaktadır.

Devletin bu alandaki en temel eksikliği, çocuk işçiliğini bir “yoksulluk meselesi” veya “aile tercihleri” bağlamına sıkıştırarak yapısal yönünü görmezden gelmesidir. Oysa çocuk işçiliğinin arkasında doğrudan ekonomi politik kararlar, sosyal yardım mekanizmalarının yetersizliği, eğitim sistemindeki eşitsizlikler ve kayıt dışılık gibi köklü faktörler vardır.

Çocuk işçiliğinin önlenmesi için çok boyutlu, sürdürülebilir ve hak temelli bir stratejiye ihtiyaç olduğu açıktır. Öncelikle devletin, çocuk emeğinin görünmez kılındığı sektörlerde düzenli ve bağımsız denetimleri kurumsallaştırması; kayıt dışılıkla mücadeleyi ekonomik ve idari yaptırımlarla güçlendirmesi gerekmektedir. Eğitim alanında, özellikle yoksulluk döngüsünü kırmayı hedefleyen sosyal destek programları genişletilmeli, risk altındaki çocuklar için erken uyarı mekanizmaları kurulmalıdır. Medya ve kamuoyunda ise çocuk haklarına duyarlı bir dilin yerleşmesi, toplumsal farkındalığı artırarak politikaların uygulanabilirliğini güçlendirecektir. Bu bütüncül yaklaşım benimsendiğinde, çocukların güvenli, sağlıklı ve onurlu bir yaşam hakkı somut biçimde korunabilir.